Diagnoza „rak” zawsze jest ciosem. Jednak w przypadku raka nerki ten cios bywa podwójny. Po pierwsze, sam fakt wykrycia guza. Po drugie, szokująca świadomość, że ten złośliwy nowotwór rozwijał się w ukryciu, nierzadko przez lata, nie dając absolutnie żadnych objawów.
Rak nerki to jeden z najbardziej podstępnych przeciwników w onkologii. Nie boli, nie przeszkadza, nie wysyła sygnałów ostrzegawczych. Najczęściej jest demaskowany przypadkiem podczas rutynowego badania USG jamy brzusznej.
Dlaczego tak ważne jest wczesne wykrycie raka nerki?
W przypadku raka nerki czas to dosłownie życie. Moment postawienia diagnozy jest absolutnie najważniejszym czynnikiem, który decyduje o dalszym rokowaniu pacjenta. Różnica, jaką robi wczesne wykrycie, jest drastyczna i najlepiej pokazują ją statystyki.
Pacjent, u którego nowotwór zostanie wykryty, gdy jest mały i ograniczony tylko do nerki (Stadium I), ma ponad 81% szans na przeżycie kolejnych 5 lat. Jeśli jednak rak zostanie zdiagnozowany dopiero wtedy, gdy dał już przerzuty odległe do innych organów (Stadium IV), szansa ta spada do zaledwie 8%.
Problem polega na tym, że rak nerki to "cichy" przeciwnik. Na wczesnym etapie rozwoju niemal nigdy nie daje żadnych objawów. Nie boli ani nie powoduje dyskomfortu. To dlatego tak wiele wczesnych przypadków wykrywa się dziś przypadkowo, np. podczas badania USG jamy brzusznej robionego z zupełnie innego powodu. Wczesna diagnoza otwiera też znacznie więcej opcji leczenia.
Jakie są objawy raka nerki?
Najważniejszą informacją na temat objawów raka nerki jest to, że na wczesnym etapie rozwoju, kiedy leczenie jest najskuteczniejsze, nowotwór ten zazwyczaj nie daje żadnych objawów. Z tego powodu większość guzów nerki wykrywana jest dziś przypadkowo. Dzieje się tak podczas badań obrazowych (jak USG czy tomografia komputerowa) jamy brzusznej, wykonywanych z zupełnie innych powodów, np. kontroli wątroby czy bólu kręgosłupa.
Gdy rak nerki zaczyna dawać o sobie znać, często oznacza to, że jest już w bardziej zaawansowanym stadium.
Historycznie opisywano trzy typowe objawy raka nerki. Dziś ten zestaw występuje rzadko, a jego pojawienie się zwykle świadczy o dużym zaawansowaniu choroby:
- Krwiomocz (widoczna krew w moczu lub wykryta w badaniu).
- Ból w okolicy lędźwiowej lub w boku.
Rak nerki potrafi produkować różne substancje (hormony, cytokiny), które wpływają na cały organizm. U około 30% chorych wywołuje to objawy, które nie są bezpośrednio związane z nerką:
- Gorączka o nieznanej przyczynie.
- Niewyjaśniona utrata wagi.
- Anemia (niedokrwistość).
- Nadciśnienie tętnicze.
- Bóle mięśni.
- Wysoki poziom wapnia we krwi (hiperkalcemia).
U około 25% pacjentów rak nerki w momencie diagnozy zdążył się już rozprzestrzenić do innych narządów (dać przerzuty). Objawy zależą wtedy od miejsca, w którym pojawiły się nowe guzy:
- Uporczywe bóle kości (przy przerzutach do kości).
- Obrzęki kończyn dolnych.
- Powiększone węzły chłonne (np. na szyi).
- Ogólne wyniszczenie organizmu.
W jaki sposób leczy się raka nerki?
Sposób leczenia raka nerki zależy przede wszystkim od jego stopnia zaawansowania, czyli od tego, czy guz jest mały i ograniczony tylko do nerki, czy też jest to zaawansowany rak z przerzutami odległymi.
Leczenie raka nerki bez przerzutów
Gdy nowotwór nerki jest wykryty na wczesnym etapie, celem jest całkowite wyleczenie pacjenta. Złotym standardem jest leczenie chirurgiczne.
Nefrektomia częściowa (operacja oszczędzająca nerkę). Jest to obecnie preferowana metoda leczenia małych guzów (zazwyczaj do 7 cm). Chirurg precyzyjnie usuwa samego guza wraz z niewielkim marginesem zdrowej tkanki, pozostawiając resztę nerki nietkniętą. Pozwala to zachować funkcję narządu, co jest bardzo korzystne dla pacjenta.
Nefrektomia radykalna. Jeśli guz nerki jest bardzo duży lub znajduje się w miejscu uniemożliwiającym jego bezpieczne wycięcie, konieczne jest usunięcie nerki w całości, zazwyczaj wraz z otaczającą ją tkanką tłuszczową.
Po operacji u pacjentów z zaawansowanym rakiem, ale jeszcze bez przerzutów (z wysokim ryzykiem nawrotu), lekarz może zlecić leczenia uzupełniającego. Stosuje się wtedy immunoterapię, aby zmniejszyć ryzyko powrotu choroby.
Leczenie zaawansowanego raka nerki
Gdy rak nerki dał już przerzuty odległe (np. do płuc, kości, wątroby), mówimy o chorobie rozsianej. W tej sytuacji celem leczenia jest kontrola choroby, wydłużenie czasu życia chorych i poprawa jego jakości.
Najważniejsze staje się leczenie systemowe, ponieważ klasyczna chemioterapia jest w przypadku raka nerki nieskuteczna. Współczesna onkologia opiera się na dwóch filarach:
Immunoterapia. Są to leki, które nie atakują bezpośrednio raka, lecz aktywują układ odpornościowy pacjenta. Dzięki nim organizm sam zaczyna rozpoznawać i niszczyć zmiany nowotworowe.
Leki ukierunkowane molekularnie. Najważniejszą grupą są tu inhibitory kinaz tyrozynowych. Leki te blokują powstawanie nowych naczyń krwionośnych, które odżywiają guza. Mówiąc obrazowo "odcinają" mu dopływ pożywienia, co hamuje jego wzrost.
Obecnie standardem w leczeniu zaawansowanego raka nie jest już stosowanie jednego leku. Najlepsze efekty przynoszą terapie skojarzone (łączone), np.:
- Połączenie immunoterapii z inhibitorem kinaz tyrozynowych.
- Połączenie dwóch różnych leków immunologicznych.
Czasami, nawet przy obecności przerzutów, wykonuje się operację usunięcia nerki, w której znajduje się guz pierwotny (tzw. nefrektomia cytoredukcyjna), aby zmniejszyć ogólną masę nowotworu w organizmie. Z kolei radioterapię (naświetlanie) stosuje się głównie paliatywnie, aby złagodzić ból w miejscach przerzutów (np. w kościach).
Czy raka nerki da się całkowicie wyleczyć?
Odpowiedź brzmi: tak.
Kluczem do sukcesu jest jednak stadium zaawansowania choroby. Jeśli nowotwór zostanie wykryty wcześnie, gdy jest ograniczony wyłącznie do nerki, leczenie operacyjne (zwłaszcza oszczędzające narząd) daje ogromne szanse na całkowite i trwałe wyleczenie.
Problem w tym, że rak nerki to „cichy przeciwnik” i na wczesnym etapie rozwoju niemal nigdy nie daje objawów. Dlatego tak najważniejszą rolę odgrywają przypadkowe badania, jak USG jamy brzusznej, które pozwalają go zdemaskować.
Tam, gdzie choroba jest już zaawansowana i obecne są przerzuty odległe, sytuacja jest trudniejsza, a rokowanie poważniejsze. Jednak nawet tutaj dokonała się prawdziwa rewolucja. Dzięki nowoczesnemu leczeniu systemowemu przerzutowy rak nerki przestał być wyrokiem. Dla wielu pacjentów z rozsianym rakiem nerki stał się chorobą przewlekłą, którą można skutecznie kontrolować, znacząco wydłużając czas życia chorych przy zachowaniu dobrej jakości.
Bibliografia:
Wysocki PJ, Chłosta P, Chrzan R, et al. Polish Society of Clinical Oncology and Polish Urological Association Guidelines for the diagnosis and treatment of renal cell cancer. Oncology in Clinical Practice. 2020; 16(6): 301–330. DOI: 10.5603/OCP.2020.0029.
Olszewski WT. Rak nerki — patomorfologia i uwarunkowania genetyczne. Onkologia w Praktyce Klinicznej. 2007; 3(supl. A): A5–A9. ISSN 1734–3542.
Powles T, Albiges L, Bex A, et al. Renal cell carcinoma: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment, and follow-up. Annals of Oncology. Wersja opublikowana online 22 maja 2024.
Balcerek M. Rak nerki w Polsce – epidemiologia, diagnostyka i dostępne metody leczenia. Praca poglądowa w ramach specjalizacji: farmacja kliniczna. Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Analityki Medycznej. Wrocław, 2023.