Badanie PSA stało się jednym z najczęściej omawianych elementów profilaktyki zdrowia mężczyzn. Wraz z rosnącą świadomością dotyczącą raka prostaty coraz więcej pacjentów wykonuje je z obawy o choroby gruczołu krokowego.
Interpretacja PSA bywa trudna, a pojedynczy wynik potrafi wprowadzić pacjenta w zupełnie niepotrzebny niepokój.
Rola oceny stężenia PSA we krwi zmieniła się wraz z rozwojem diagnostyki obrazowej i nowych algorytmów przesiewowych. Dawniej przyjmowano sztywną granicę, którą uznawano za wskazanie do biopsji. Obecnie podchodzi się do tego inaczej – analizuje się wiek pacjenta, czynniki ryzyka, objawy, anatomię prostaty i dynamikę zmian w kolejnych pomiarach.
Na tej podstawie można oceniać, jaki wynik PSA jest niepokojący. Omówmy to zagadnienie.
Czym właściwie jest PSA?
PSA (Prostate Specific Antigen) to białko wytwarzane przez komórki prostaty. Jego główną rolą biologiczną jest upłynnianie nasienia.
Przy zdrowiej prostacie PSA przenika do krwiobiegu w ograniczonej ilości. Gdy dochodzi do zwiększonej aktywności komórek, powiększenia gruczołu, stanu zapalnego lub zmian nowotworowych poziom PSA zaczyna rosnąć.
Warto wiedzieć, że PSA jest markerem aktywności prostaty, a nie typowym, swoistym markerem nowotworu. Jego stężenie rośnie także w łagodnym przeroście stercza i w stanach zapalnych.
Czy badanie PSA wykonuje się profilaktycznie?
Zarówno Polskie Towarzystwo Urologiczne, jak i najnowsze europejskie wytyczne podkreślają, że wykonanie badań PSA na określonym etapie życia może mieć duże znaczenie w profilaktyce raka prostaty.
Pomiar PSA całkowitego uwzględniono w ogólnokrajowym programie profilaktycznym „Moje Zdrowie” jako badanie rozszerzone dla mężczyzn po 50. roku życia, kwalifikowanych na podstawie ankiety.
Wskazania dla mężczyzn bez obciążeń rodzinnych:
- Badanie warto wykonać po 50. roku życia.
- Jeśli wynik jest niski (np. <1 ng/ml), kolejne badanie zaleca się po 2-3 latach.
- Jeżeli uznaje się za wysoki, lekarz udziela konkretnych wskazań dotyczących dalszego postępowania.
Wskazania dla mężczyzn z obciążeniem rodzinnym:
- Jeśli ktoś z najbliższych krewnych (ojciec, brat lub dziadek) chorował na raka prostaty – zwłaszcza poniżej 60. roku życia – pierwsze oznaczenie PSA zwykle zaleca się w wieku około 45 lat. U mężczyzn z bardzo wysokim ryzykiem (np. u nosicieli mutacji genu BRCA2) badanie można rozważyć już około 40. roku życia.
Kiedy wykonuje się badanie PSA z uwagi na występujące objawy?
Lekarz może skierować na badanie PSA również wtedy, gdy pacjent zgłasza charakterystyczne dolegliwości ze strony układu moczowo-płciowego.
Do najczęstszych należą:
- trudności z oddawaniem moczu,
- osłabiony strumień moczu,
- częstsze oddawanie moczu (w dzień lub w nocy),
- uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza,
- ból w kroczu,
- krew w nasieniu,
- stan podgorączkowy i ból stercza.
Wynik PSA pomaga ocenić, czy dolegliwości wynikają z łagodnego przerostu prostaty, zapalenia, czy mogą świadczyć o procesie nowotworowym.
Interpretacja wyników badań - jaki wynik PSA powinien niepokoić?
Nie ma jednej wartości, której przekroczenie może świadczyć o rozwijającej się chorobie. Dawniej za normę uznawano wartość PSA poniżej 4 ng/ml. Obecnie wiadomo, że to uogólnienie może być mylące.
W literaturze można znaleźć opisy wielu przypadków, w których specjaliści już przy wartościach powyżej około 3 ng/ml zalecali powtarzanie badania i planowali dalszą diagnostykę. Dlaczego? Ponieważ (jak pisaliśmy wcześniej) na interpretację wyników wpływa stan zdrowia pacjenta i indywidualne predyspozycje.
Jednocześnie trzeba zaznaczyć, że u części mężczyzn wyższe PSA wynika wyłącznie z przerostu prostaty lub zapalenia stercza. Zdarzają się jednak takie przypadki, w których u mężczyzn z toczącym się procesem nowotworowym, stężenie PSA utrzymuje się w granicach wartości uznawanych za prawidłowe.
Interpretacja PSA powinna zawsze obejmować:
- wiek,
- wielkość prostaty,
- tempo narastania PSA,
- stosunek wolnego do całkowitego PSA (f/t PSA),
- gęstość PSA (PSA/prostata w ml),
- objawy zgłaszane przez pacjenta.
Jak wiek wpływa na wynik PSA?
Prostata rośnie przez całe życie, dlatego stężenie PSA również zmienia się wraz z wiekiem.
Poniższe wartości nie są „sztywnymi normami”, ale przedziałami orientacyjnymi, które stosuje wielu urologów (konkretne zakresy referencyjne mogą się minimalnie różnić między laboratoriami).
- 40-49 lat: do około 2.0 ng/ml
- 50-59 lat: do około 2.5-3.0 ng/ml
- 60-69 lat: do około 3.5 ng/ml
- 70+ lat: PSA może być wyższe.
Interpretacja wyników zawsze należy do lekarza, który odnosi wynik do wielkości prostaty, historii wcześniejszych oznaczeń i całego obrazu klinicznego danego pacjenta.
Wynik PSA - podsumowanie
Wynik PSA może być cenną wskazówką w ocenie zdrowia prostaty, ale nie powinien być interpretowany w oderwaniu od wieku, objawów oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Nie istnieje jedna „graniczna” wartość, która jednoznacznie świadczyłaby o chorobie. To, co niepokojące u jednego mężczyzny, u innego może wynikać z naturalnych zmian związanych z wiekiem, łagodnego przerostu stercza czy przebytego stanu zapalnego.
Świadome podejście do badań przesiewowych, regularne kontrole i właściwa interpretacja wyników pozwalają wykrywać niepokojące zmiany na wczesnym etapie i zwiększają szansę na skuteczne leczenie.
Pamiętaj, że profilaktyka jest bardzo ważna. Zarejestruj się na badania kontrolne w naszej placówce w Warszawie.
Bibliografia:
Wysocki, P., Chłosta, P., Antoniewicz, A., Chrzan, R., Czech, A. K., Dobruch, J., … & Żołnierek, J. (2024). Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w raku gruczołu krokowego — stanowisko Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej i Polskiego Towarzystwa Urologicznego. Onkologia w Praktyce Klinicznej - Edukacja, 10(1), 1–72.
European Association of Urology (2025). EAU - EANM - ESTRO - ESUR - ISUP - SIOG Guidelines on Prostate Cancer.
McNally, C. J., Ruddock, M. W., Moore, T., & McKenna, D. J. (2020). Biomarkers that differentiate benign prostatic hyperplasia from prostate cancer: A literature review. Cancer management and research, 5225-5241.
NFZ (2025). Nie czekaj na objawy – sprawdź swoje zdrowie w programie „Moje Zdrowie”. Pobrane z: https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/nie-czekaj-na-objawy-sprawdz-swoje-zdrowie-w-programie-moje-zdrowie,8775.html
David, M., & Leslie, S. (2024). Prostate-specific antigen. StatPearls.
Badenhorst, A., John, J., Perera, M., & Adam, A. G. (2024). Prostate cancer screening guidelines: To PSA or not to PSA?. Wits Journal of Clinical Medicine, 6(2), 103-108.