Rak pęcherza moczowego jest jednym z najczęstszych nowotworów układu moczowego, a jego pierwsze objawy często bywają bagatelizowane. Wiele osób myli je z typowym zapaleniem pęcherza czy przeziębieniem dróg moczowych, przez co choroba rozwija się niezauważenie. Tymczasem to właśnie wczesne rozpoznanie raka pęcherza moczowego daje największe szanse na skuteczne leczenie i dobre rokowanie.

Najczęstszym objawem raka pęcherza moczowego jest obecność krwi w moczu, jednak to nie jedyny sygnał ostrzegawczy. Dlatego tak ważne jest, aby nie lekceważyć pozornie drobnych dolegliwości i odpowiednio wcześnie zgłosić się do lekarza.

Czym jest nowotwór pęcherza moczowego?

Nowotwór pęcherza moczowego to złośliwy proces rozwijający się w obrębie ściany pęcherza, najczęściej z nabłonka przejściowego wyściełającego jego wnętrze. Stanowi poważny problem zdrowotny na świecie, ponieważ zajmuje czwarte miejsce pod względem częstości występowania nowotworów złośliwych, a w Polsce jest trzecim najczęstszym nowotworem u mężczyzn. Choroba dotyczy głównie osób starszych, szczególnie po 70. roku życia, i zdecydowanie częściej występuje u mężczyzn niż u kobiet.
Rak pęcherza moczowego cechuje się znaczną skłonnością do nawrotów, dlatego nawet po skutecznym leczeniu wymaga wieloletniej kontroli. Najczęściej diagnozowanym typem histologicznym jest rak urotelialny (przejściowonabłonkowy), który odpowiada za ponad 80% przypadków. W zależności od głębokości naciekania wyróżnia się guzy powierzchowne, ograniczone do błony śluzowej, oraz nowotwory naciekające mięśniówkę pęcherza, które mają gorsze rokowanie i wymagają bardziej agresywnego leczenia.

Jakie są pierwsze objawy raka pęcherza moczowego? 

Pierwsze objawy raka pęcherza moczowego często są niecharakterystyczne i bywają lekceważone, co prowadzi do opóźnień w diagnostyce. Najczęściej występującym sygnałem alarmowym jest krwiomocz, obserwowany u 70–85% pacjentów. Zazwyczaj pojawia się on bez bólu, może mieć charakter jednorazowy, nawracający lub utrzymywać się przez dłuższy czas, czasem ze skrzepami. To właśnie jego bezbolesny przebieg sprawia, że chorzy nierzadko nie traktują go poważnie.
W początkowej fazie choroba może rozwijać się bezobjawowo, a nawet u co piątego pacjenta guz pęcherza wykrywany jest przypadkowo podczas badań obrazowych wykonywanych z innych powodów. Poza krwiomoczem, u części chorych pojawiają się także inne, mniej typowe dolegliwości, takie jak problemy z oddawaniem moczu, ból w dole brzucha czy w bardziej zaawansowanym stadium ból w okolicy lędźwiowej związany z zablokowaniem odpływu moczu.
Zlekceważenie tych objawów może skutkować rozpoznaniem choroby w późnym stadium, kiedy rokowanie jest gorsze. Dlatego każdy epizod krwiomoczu powinien być traktowany poważnie i skłaniać do szybkiej konsultacji z lekarzem urologiem.

Jakie są późniejsze objawy? 

Późniejsze objawy raka pęcherza moczowego pojawiają się w momencie, gdy choroba przechodzi w stadium zaawansowane, a guz nacieka głębsze warstwy ściany pęcherza, rozprzestrzenia się na sąsiednie struktury lub daje przerzuty. W przeciwieństwie do wczesnego etapu, zaawansowany nowotwór prowadzi do nasilonych dolegliwości, które znacząco obniżają komfort życia pacjenta.
Jednym z najważniejszych objawów są dolegliwości bólowe. Ból w okolicy lędźwiowej wynika zwykle z utrudnionego odpływu moczu i wodonercza, natomiast ból w dole brzucha towarzyszy naciekaniu nowotworu na sąsiednie tkanki. Kolejnym symptomem są obrzęki kończyn dolnych, spowodowane zajęciem węzłów chłonnych miednicy przez komórki nowotworowe i utrudnionym odpływem chłonki.
W miarę postępu choroby mogą pojawiać się objawy wynikające z przerzutów do odległych narządów, najczęściej węzłów chłonnych, kości, wątroby czy otrzewnej. Towarzyszą im również zaburzenia funkcjonowania układu moczowego, takie jak trudności w oddawaniu moczu, całkowite zatrzymanie moczu, a także przewlekła niewydolność nerek. W badaniach laboratoryjnych często wykrywa się niedokrwistość, która dodatkowo pogarsza samopoczucie pacjentów.
Wystąpienie takich objawów świadczy o znacznym zaawansowaniu choroby i pogarsza rokowanie. Niestety w Polsce około 25% chorych otrzymuje diagnozę dopiero w tym późnym stadium, co ogranicza możliwości skutecznego leczenia.

Jakie są przyczyny raka pęcherza moczowego? 

Przyczyny rozwoju raka pęcherza moczowego są wieloczynnikowe i wynikają zarówno z oddziaływania czynników środowiskowych, jak i predyspozycji genetycznych. U podstawy procesu nowotworowego leżą mutacje DNA komórek nabłonka przejściowego, wywołane przez długotrwałą ekspozycję na substancje rakotwórcze.
Najważniejszym pojedynczym czynnikiem ryzyka jest palenie tytoniu, odpowiedzialne za nawet połowę wszystkich przypadków zachorowań na raka pęcherza moczowego. Toksyczne związki z dymu papierosowego gromadzą się w moczu i uszkadzają komórki wyściełające ścianę pęcherza, prowadząc do mutacji i rozwoju raka. Ryzyko zachorowania jest u palaczy około trzykrotnie wyższe niż u osób niepalących.
Kolejną grupę przyczyn stanowi narażenie zawodowe i środowiskowe. Osoby pracujące w przemyśle chemicznym, tekstylnym czy gumowym są bardziej narażone na kontakt z aminami aromatycznymi, barwnikami anilinowymi czy sadzą węglową.
Na ryzyko wpływa również styl życia i dieta. Otyłość, brak aktywności fizycznej, dieta bogata w tłuszcze zwierzęce i wysokokaloryczne posiłki sprzyjają zachorowaniu. Z kolei odpowiednie nawodnienie może ograniczać kontakt karcynogenów z błoną śluzową pęcherza.
Do pozostałych czynników zalicza się niektóre terapie medyczne, np. stosowanie cyklofosfamidu czy radioterapię w obrębie miednicy oraz przewlekłe infekcje pasożytnicze, takie jak zakażenie Schistosoma haematobium. Znaczenie mają także predyspozycje genetyczne i obciążony wywiad rodzinny.
Rak pęcherza moczowego rozwija się więc w wyniku złożonego oddziaływania wielu elementów, z których część jak palenie papierosów czy kontakt z toksynami, można ograniczyć, zmniejszając tym samym ryzyko zachorowania.

Jak przebiega diagnostyka raka pęcherza moczowego? 

Diagnostyka raka pęcherza moczowego jest wieloetapowym procesem, którego celem jest nie tylko wykrycie guza, ale także określenie stopnia zaawansowania choroby i wybór odpowiedniej metody leczenia.
Pierwszym krokiem bywa badanie ultrasonograficzne (USG), które często pozwala dostrzec zmiany w obrębie pęcherza, choć jego wynik ujemny nie wyklucza obecności nowotworu. Równolegle wykonuje się badanie cytologiczne moczu, pomocne zarówno w rozpoznaniu, jak i w monitorowaniu pacjentów po leczeniu.
Złotym standardem diagnostycznym jest cystoskopia, czyli endoskopowe badanie wnętrza pęcherza. Umożliwia ona dokładną ocenę śluzówki, wykrycie zmian i pobranie wycinków. W zależności od techniki wykorzystuje się cystoskop sztywny lub giętki, przy czym ten drugi jest lepiej tolerowany przez pacjentów, a przy tym równie skuteczny.
Duże znaczenie ma również przezcewkowa elektroresekcja guza (TURBT). Zabieg ten pełni funkcję zarówno diagnostyczną, jak i leczniczą, bowiem pozwala usunąć guz, a następnie przesłać tkankę do badania histopatologicznego. Na tej podstawie ocenia się, czy nowotwór jest powierzchowny, czy nacieka mięśniówkę pęcherza, co determinuje dalsze postępowanie terapeutyczne.
Coraz większą rolę w diagnostyce odgrywają też nowoczesne technologie, takie jak endoskopy giętkie o wysokiej rozdzielczości czy systemy poprawiające wizualizację zmian nowotworowych. Dzięki nim możliwe jest wcześniejsze wykrycie nawet niewielkich i trudnych do zauważenia ognisk choroby.

Jak leczy się guz pęcherza moczowego? 

Leczenie raka pęcherza moczowego jest uzależnione przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby i tego, czy guz nacieka mięśniówkę pęcherza. W przypadku nowotworów powierzchownych, które stanowią większość rozpoznań, stosuje się metody pozwalające zachować narząd. Z kolei rak naciekający wymaga najczęściej leczenia radykalnego, często w połączeniu z terapiami uzupełniającymi.
W nowotworach nienaciekających podstawową procedurą jest wcześniej wspomniana przezcewkowa elektroresekcja guza (TURBT). Zabieg ten pozwala usunąć zmianę i jednocześnie uzyskać materiał do badania histopatologicznego. Aby zmniejszyć ryzyko nawrotów, stosuje się także wlewki dopęcherzowe z chemioterapeutyków lub immunoterapię BCG, które znacząco ograniczają progresję choroby.
W przypadku raka naciekającego mięśniówkę standardem jest radykalna cystektomia, czyli całkowite usunięcie pęcherza moczowego, często wraz z sąsiednimi narządami i węzłami chłonnymi. Zabieg ten można łączyć z chemioterapią i radioterapią, a w wybranych sytuacjach stosuje się metody oszczędzające pęcherz, np. terapię skojarzoną obejmującą TURBT, chemio- i radioterapię.
Jeśli rak jest w stadium rozsianym i daje przerzuty, stosuje się przede wszystkim chemioterapię systemową (np. schematy oparte na cisplatynie), a także coraz częściej nowoczesną immunoterapię z wykorzystaniem przeciwciał monoklonalnych blokujących szlak PD-1/PD-L1.
Po leczeniu chirurgicznym, zwłaszcza po usunięciu pęcherza, konieczne jest stworzenie alternatywnej drogi odprowadzania moczu, np. poprzez urostomię lub zastępczy pęcherz jelitowy. Niezależnie od wybranej metody, pacjenci wymagają regularnych kontroli, ponieważ rak pęcherza moczowego ma dużą skłonność do nawrotów.

Nowotwór pęcherza moczowego - podsumowanie 

Rak pęcherza moczowego to nowotwór złośliwy, który rozwija się podstępnie i przez długi czas może nie dawać wyraźnych objawów. Najczęstszym sygnałem ostrzegawczym jest krwiomocz, jednak równie istotne są problemy z oddawaniem moczu, ból w jamie brzusznej czy uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza. Bagatelizowanie tych dolegliwości prowadzi do późnego rozpoznania, a tym samym gorszego rokowania.
Świadomość pierwszych objawów i szybka reakcja mogą decydować o skuteczności terapii. Dlatego każdy epizod krwiomoczu czy nawracające problemy z układem moczowym powinny być sygnałem do pilnej konsultacji z lekarzem urologiem.

 

 

Bibliografia: 
Hackemer P, Menzel F, Matuszewski M, i in. Diagnostyka i leczenie nowotworów pęcherza moczowego. Polski Przegląd Nauk o Zdrowiu 2018; 2(55): 232-237.
Długosz A, Królik E. Profilaktyka w raku pęcherza moczowego. NOWOTWORY 2017; 2(4): 321–327.
Krajewski W. Ocena nowych metod diagnostycznych w raku pęcherza moczowego [rozprawa doktorska]. Wrocław: Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu; 2017.
Skrzypczyk MA, Grothuss G, Dobruch J, Chłosta PL, Borówka A. Rak pęcherza moczowego w Polsce. Postępy Nauk Medycznych 2012; 25(4).